လႅင်းမုၼ်း တႆးႁၢၼ်

ပူၼ်ႉမႃးလႆၢသိပ်းပီႊၼၼ်ႉ ပီးၼွင်ႉတႆးဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈမႃးႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းထႃႇၼ “ၽူႈၸႂ်ႉႁႅင်း ၵၢၼ်ၶႆၢႉပႆၢႈ”  ၵမ်ႈၼမ်ၵူၼ်းၸူိဝ်းၼႆ့ပဵၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇသၢဝ်ဢႃႇယုမွၵ်ႈ 20 ထိုင် 40 ပီႊလုၵ်ႉ တီႈမူိင်းတႆးမႃး သမ်ႉေပႃးၶႂ်ႈေၸးၵႂႃႇၵူႊဝဵင်းယဝ်ႉ၊ၵူၼ်းၸူိဝ်းၼႆႉေပႃးထိုင်ၶၢဝ်းႁႅင်ႈ ၼႂ်းဝူင်ႈ လူိၼ် ၵျၢၼ်ႇၼူဝ်ႇဝႃႇရီႇထိုင်လူိၼ်ေမၸူိဝ်းၼႆႉၼႆ ၵႆႉၶဝ်ႈမႃးႁင်းၵူၺ်း။ ၵူၼ်းၸူိဝ်းဢၼ်ဢၢင်ႈ ဢၢၼ်းၶဝ်ႈမႃးယွၼ်းေသႃႉႁူမ်ႈပုိင်ႈၽူၺ်းႁႃတီႈၵတ်းယဵၼ် ၼႂ်းမူိင်း ထႆး ၼၼ်.သမ်ႉႄတႇမီး မႃးဝႆၢးလင်ပီႊ 1996 ယူႇယဝ်ႉ။
ႄတႇဢဝ်လူိၼ်မၢတ်ႉၶျ် 1996 မႃးၽူႈဢုပ်ႉပူိင်ႇသုိၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ် လႆႈတဵၵ်းၸႂ်ႉ ၶႆၢႉမူႇ ဝၢၼ်ႈ 1ႇ400 မူႇဝၢၼ်ႈပႆၢ ၼႂ်းမူိင်းတႆးပွတ်းၵၢင်၊ႁႂ်ႈၶႆၢႉဢွၵ်ႇပႅတ်ႈဢွင်ႈသဝ်းတီႈႁႃႁဵတ်းၵိၼ်ႄလႈ မီးၵူၼ်း မူိင်း 300ႇ000 ပႆၢ ၵႃႈလႆႈၶႆၢႉပႆၢႈပႅတ်ႈတီႈယူႇႁူိၼ်းေယးေသ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶႆၢႉပႆၢႈၼႂ်းမူိင်း (internally displaced persons) ၵႂႃႇ၊လွင်ႈတဵၵ်းၸႂ်ႉၶႆၢႉပႆၢႈၸူိင်ႉၼႆၼႆႉၼမ်မႃးတိၵ်းတိၵ်း ၼႂ်းဝူင်ႈပီႊ  1997-98 ႄလႈမီးလွင်ႈၶႃႈႁႅမ််ၽၼ်းၵၼ်တႆၢၸွမ်းမႃး၊လွင်ႈၵၼ်ႉၸၼ်လူလႆၢ ေတႃႇၼၢင်းယိင်း ႄလႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼမ်တူိဝ်းမႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ၼႂ်းပီႊ 1997 မီးလွင်ႈ လၢမ်းတူၺ်းၵၼ်ဝႆႉဝႃႈ ၼႂ်း ၸူဝ်ႊဝူုင်ႈပီႊ 1996ႄလႈ1997 ၼၼ်ႉမီးပီႈၼွင်ႉတႆး 80ႇ000 ေၵႃႉပႆၢ လႆႈၶႆၢႉပႆၢႈၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်း ၸိုင်ႈမူိင်းထႆး ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းဝူင်ႈပီႊ 1997-2003 ပီႈၼွင်ႉတႆးၽူႈတီႈၶႂ်ႈၶႆၢႉမႃးႁႃဢွင်ႈေသႃႉႁူမ်ႈ ဢၼ်လႆၶဝ်ႈ မႃးတၢင်း ဢူိင်ႇမူိင်းၾၢင် ေၸႊတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇမူိင်းထႆး လႆႈၼမ်တူိဝ်းမႃးတိၵ်ႈတိၵ်း၊ ၼႂ်းၼုိင်ႈ ပီႊမီႈယူႇ မွၵ်ႈ 8ႇ000-14ႇ000 ေၵႃႉပႆၢ ၼႆ၊သဵၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းၸူိဝ်းၼႆႉ သုင်လူိဝ်သဵၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်း “ႁႅင်းၵၢၼ် ၶႆၢႉပႆၢႈ” ၸူိဝ်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းဢူိင်ႇလဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉဢွၼ်တၢင်းပီႊ 2004၊ ၽူႈတီႈၶဝ်ႈမႃးဝႆၢးလင်ပီႊ 2004 ၼၼ်ႉၵမ်ႈၼမ်လုၵ်ႉဢဝ်တီႈေၸႊဝဵင်း (12) ေၸႊဝဵင်းၼႂ်းမူိင်ႈတႆး ဢၼ်ၺႃးသိုၵ်း မၢၼ်ႊ တဵၵ်းၸႂ်ႉႁႂ်ႈၶႆၢႉၵူၼ်းမူိင်းတင်းၼမ် ၸွမ်းၼင်ႇၽႅၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်း ဢၼ်ၶဝ်ႁၢင်ႈ ႁႅၼ်ႈဝႆႉ ၼၼ်ႉ ႄလႈၵူိတ်ႇပဵၼ်ၸွမ်းမႃးလွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်လူလႆၢ သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း၊ ၶႂ်ႈဢဝ်ၵူၼ်း တႆၢေၵႃႈ ဢဝ်တႆၢ ၶႂ်ႈၵၼ်ႉၸၼ်ၼၢင်းယိင်ႈေၵႃႈၵၼ်ႉၸၼ်ႁဵတ်းၸူိင်ႉၼၼ်၊ တူၺ်းသဵၼ်ႈႁူဝ်ၸူိင်ႉၼၼ်၊ တူၺ်း သဵၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးၵူႊလူိၼ်ၼၼ်ႉေသ ႁူႉလႆႈၵမ်းလဵဝ်ဝႃႈ ဢမ်ႈၸႂ်ႈၸူိဝ်းမႃး ႁႃႁဵတ်း ၵၢၼ်ဢၼ်ၵႆႉမႃးမူိဝ်ႈၶၢဝ်းႁႅင်ႈ၊ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ (47%)ၶွင်ၽူႈ တီႈၶဝ်ႈမႃး ၼၼ်ႉပဵၼ်ၽူႈ တီႈမီး ဢႃႇယု တႅမ်ႇလူိဝ် 18 ပီႊ ဢမ်ႇၼၼ် 45 ပီႊႄလႈႄၵႇလူိဝ်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈၼၼ်မၼ်းပူိင်ႈၵၼ်တင်း ၵူၼ်း မႃးႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်၊ၸူိဝ်းၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးပဵၼ်တင်းႁူိၼ်း၊ ၵူၼ်းတီႈၶႆၢႉပႆႈမႃးၸွမ်း ၼၼ်ႉေၵႃႈဢမ်ႇ ၸႂ်ႈ သႅၼ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၵွပ်ႈ ၼၼ်မၼ်းပူိင်ႈၵၼ်တင်းၵူၼ်းမႃးႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၸူိဝ်းၶဝ် ၶဝ်ႈမႃး ပဵၼ်တင်းႁူိၼ်းတင်းေယး၊ ၵူၼ်းတီႈၶႆၢႉပႆႈမႃးၸွမ်းၼၼ်ႉေၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသႅၼ်းၵူၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်၊ တူၺ်းၸူိင်ၼႆေၵႃႈႁူႉယဝ်ႉဝႃႈၵူၼ်းတီႈၶဝ်ႈ မႃးၸူိဝ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵူၼ်းမႃးႁႃ ႁဵတ်းၵၢၼ် မူိၼ် ၸူိင်ႉၼင်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးၶဝ်ဝႃႈ၊ ၸူိဝ်းၶဝ်ပဵၼ်ၽူႈတီႈပႆၢႈေၽး ဢၼ်မီႈလွင်ႈ တိုၵ်းေတႃး ၵၼ်ၼႂ်းမူိင်းေသႄလႈၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်း ေပႉၵိၼ်၊ၺႃးလူလႆၢပူၼ်ႉပႅၼ် သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ေသၶႆၢႉပႆၢႈမႃးေသႃႉႁႃဢွင်ႈတီႈၵတ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽူႈပႆၢႈေၽးတႆးႄလႈ လွင်ႈၽူႈၸႂ်ႉႁႅင်းၵၢၼ်ၶႆၢႉပႆၢႈၼႆ့ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်းၸူိဝ်း ပဵၼ်ၽူႈၸႂ်ႉ ႁႅင်းၵၢၼ်ယူႇႄလႈသင်၊ၽူႈတီႈပဵၼ်ၵူၼ်းပႆၢႈေၽးႄတႉႄလႈသင်၊ လူဝ်ႇလႆႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈပဵၼ် မႃးလူင်ႉလႅင်းေသ လၢတ်းႄၼသပ်းလႅင်းႄၼႇ ပီႈၼွင်ႉထႆးႄလႈၵူၼ်းၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇ ၶဝ်ႁႂ်ႈႁူႉ ပွင်ႇလႅင်းၸႂ် လွင်ႈပဵၼ်ႄတႉမီးႄတႉမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ေပႃးဢမ်ႇၼၼ်တႆးႁဝ်းေတတူၵ်းသုမ်း
တုိဝ်ႉတၢင်းၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ ဢမ်ႇႁူလွင်ႈသင်ေသ ေတဢမ်ႇၶုိတ်းပူိၼ်ႈလႆႈေသလွင်ႈယဝ်ႉ။ ၾၢၵ်ႇၽုိၼ်လိၵ်ႈၼႆႉထိုင် "ဝၼ်းၽူႈပႆၢႈေၽးလူၵ်ႈ" (ဝၼ်းထိ 20 လူိၼ်ၵျႃၼ်ႇ) ေသႉႉႉ
လႅင်းမုၼ်း တႆးႁၢၼ်